WARGAYSKA THE ECONOMIST OO AMAANAY AMNIGA CAASIMADA SOMALIA.

(MUUQAALKA)-MAJALADDA THE ECONOMIST.

(MUQDISHO/SOMALIA)-Muddo dheer, magaca Muqdisho wuxuu warbaahinta caalamka uga dhex muuqday qaraxyo, weerarro hubaysan iyo waddooyin cabsi darteed u xirma marka habeenku soo dhaco. Haatan, muuqaal kale ayaa soo baxaya, maqaaxiyo saqda dhexe ka dib furan, waddooyin ciriiri noqday iyo dhismayaal dhaadheer oo si xawli ah uga dhex baxaya magaalada. Wargeyska The Economist ayaa qiimayn uu 13kii Agoosto daabacay ku sheegay in Muqdisho aanay mar dambe mutaysan “Sumcadda dilka” ee muddada dheer la xiriirtay. Dooddiisu waxay ku salaysan tahay hoosudhac weyn oo ku yimid weerarrada al‑Shabaab ee caasimadda, 144 weerar oo la diiwaangeliyey rubucii saddexaad ee 2022 ayaa noqday shan weerar rubucii labaad ee 2026. Marka tiro ahaan loo eego, waa hoosudhac ka badan 96%. Waa isbeddel aan la fududaysan karin, gaar ahaan magaalo ay sannado yar ka hor dadka deggani ku noolaan jireen su’aasha ah halka uu weerarka xiga ka dhici doono ee aanay su’aashu ahayn in weerar dhici doono iyo in kale. Hasayeeshee, tiradaasi waxay dhalinaysaa laba su’aalood oo kala duwan: maxaa Muqdisho ka beddelay, hoosudhaca weerarraduna ma caddaynayaa in al‑Shabaab la wiiqay?

AMIGA LAGA DAREEMAAYO NOLOSHA MAALINLAHA AH:

ALINLAHA AHIsbeddelka Muqdisho kuma koobna xogta hay’adaha amniga. Waxaa laga dheehan karaa habeenkii magaalada, dhaqdhaqaaqa ganacsiga iyo dhismayaasha cusub. Maqaaxiyo iyo hudheello ayaa shaqeeya ilaa saacadaha dambe; waddooyinka qaarna waxaa habeenkii buuxiya dhallinyaro, qoysas iyo ganacsato. Dhanka kale, dhismaha dabaqyada dhaadheer iyo xarumaha ganacsigu wuxuu muujinayaa in maalgeliyayaal Soomaaliyeed ay mustaqbalka magaalada ku dhiirranayaan. Mid ka mid ah tusaalooyinka ay The Economist xustay waa Dahab Tower, oo ah dhisme 26 dabaq ah, looguna talagalay guryo, suuq, goob jimicsi iyo masjid. Dhismaha noocan ahi ma aha oo keliya isbeddelka muuqaalka magaalada; wuxuu sidoo kale tilmaamayaa in ganacsatadu hantidooda ku maalgelinayaan qorshayaal muddo dheer jira. Kobocaas waxaa garab socda magaaloobid aad u xawli badan. Bangiga Adduunku wuxuu sheegay in 54% dadka Soomaaliya ay hadda ku nool yihiin magaalooyinka, kuwaas oo sannadkii ku fidaya qiyaastii 4.3% heer ka sarreeya celceliska Afrika. Kobocani wuxuu magaalada siinayaa dhaqdhaqaaq dhaqaale, laakiin wuxuu sidoo kale culays saarayaa waddooyinka, guryaha, nadaafadda iyo adeegyada kale ee dadweynaha.

MAXAA DHIMAY WEERARADA?

Qiimaynta The Economist waxay isbeddelka qayb ahaan la xiriirisay iskudarka sirdoon xoogaystay, kaamirooyinka ammaanka, diiwaangelinta elektaroonigga ah ee gaadiidka iyo ciidamo sirdoon oo lagu baahiyey magaalada. Kaamirooyinka qarsoon ee CCTV ayaa lagu xiray waddooyinka iyo meherado badan, iyada oo la doonayo in lagula socdo dhaqdhaqaaqa gaadiidka iyo dadka looga shakiyo weerarrada. Diiwaangelinta gaadiidka iyo adkaynta kontaroolladuna waxay sii yarayn karaan fursadda gaari qarax siday si fudud ugu gudbi karo bartamaha magaalada. Taageerada Turkiga ayaa iyaduna qayb ka ah sawirka. Turkigu wuxuu Soomaaliya ka taageeraa tababarka ciidamada, dhismaha awoodda sirdoonka iyo qalabaynta hay’adaha ammaanka. Sannadkii 2017 ayuu Muqdisho ka furay xaruntiisa tababarka ciidan ee ugu weyn meel ka baxsan dalkiisa, halka shirkado Turki ahi ay maamulaan dekedda iyo garoonka diyaaradaha Muqdisho. Sida uu qoray The Economist, diblomaasi reer Galbeed ah oo Muqdisho jooga ayaa Turkiga ku ammaanay qayb weyn oo ka mid ah horumarka amniga. Hase yeeshee, horumarku kuma koobna taageero shisheeye: waxaa jira waaya-aragnimo ay hay’adaha Soomaaliyeed ka kororsadeen qaababka ay al‑Shabaab dadka, qaraxyada iyo hubka magaalada ku soo geliso. In Madaxweyne Xasan Sheekh Maxamuud uu 1dii Luulyo munaasabad dadweyne kaga qaybgalay isgoys hore weerarro loogu bartilmaameedsaday ayaa iyaduna noqotay astaan siyaasadeed oo muujinaysa kalsoonida ay dawladdu ka qabto xaaladda caasimadda.

TIRADA YAR MA LA MACNA TAHAY IN KOOXDA DACIIFTAY?

HALKAN AYAA TAXADIRKU KA BILAABMAYA:

Hoosudhaca weerarrada Muqdisho si toos ah ugama dhigna in awoodda AL‑Shabaab guud ahaan burburtay. Kooxdu weli waxay degaanno iyo marinno sahay ku leedahay miyiga koonfurta iyo bartamaha Soomaaliya, waxayna awood u leedahay inay weerarro waaweyn ku qaaddo saldhigyada ciidamada iyo magaalooyinka ka baxsan caasimadda. Falanqeeyayaal ay soo xigatay The Economist ayaa sheegaya in yaraanta weerarradu ka dhalan karto beddelka xeeladaha kooxda, ee aanay khasab ahaan ka dhalan tabardarrideeda. Urur hubaysan wuxuu go’aansan karaa inuu weerarrada magaalo muddo yareeyo, inta uu awooddiisa ku ururinayo furimaha dagaalka, dib isu abaabulayo ama sugayo fursad siyaasadeed iyo amni. Xogta ACLED waxay hore u muujisay in al‑Shabaab ay marka ay cadaadis kala kulanto meel ka mid ah dalka u wareejin karto hawlaheeda degaanno kale. Sidaas awgeed, amniga Muqdisho waa in lagu qiimeeyaa waxa magaalada gudaheeda ka dhacaya iyo awoodda kooxda ee dalka intiisa kale labadaba. Waxaa kale oo xusid mudan in hirgelinta kaamirooyinka ammaanku aanay ku iman kharash la’aan. ACLED waxay 2024 diiwaangelisay weerarro iyo dilal loo geystay dad rayid ah oo Al‑Shabaab ku eedaysay inay kaamirooyinka CCTV-ga ku rakibeen meheradahooda. Taasi waxay muujinaysaa in tallaabooyinka amnigu mararka qaarkood ganacsatada iyo shaqaalaha u abuureen halis ay kooxdu si gaar ah ugu bartilmaameedsato.

GUUUL MUUQATA OO U BAAHAN IN LA JOOGTEEYO:

Qiimaynta cusub ee Muqdisho waxay saxaysaa sawir caalami ah oo marar badan magaalada ku koobay qarax iyo burbur. Caasimaddu maanta ma aha magaaladii 2010, 2017 ama xitaa 2022. Hoosudhaca weerarrada, soo kabashada nolosha habeennimo iyo maalgashiga dhismuhu waa horumar dhab ah oo ay dadka Muqdisho nololmaalmeedkooda ka dareemayaan. Laakiin sumcaddu mararka qaarkood si ka dheereeya ayay isu beddeshaa xaqiiqada, mararka qaarkoodna way ka gaabisaa. Cinwaanka The Economist wuxuu Muqdisho siinayaa aqoonsi ay muddo sugaysay, hasayeeshee joogtaynta isbeddelku waxay ku xirnaan doontaa in horumarka amniga laga dhigo mid hay’adeed—oo aan ku tiirsanayn oo keliya kontaroollo, kaamirooyin iyo feejignaan ku meelgaar ah. Muqdisho waxay ka sii baxaysaa sumcaddii magaalo dhimasho; welise waxaa taagan hawsha ka adag: in ammaanka caasimadda loo beddelo nabad waarta oo gaarta dalka intiisa kale.

ISHA-GJ.