(MUUQAALKA)-MW-XASAN IYO GUD.BASHE.
(MUQDISHO/SOMALIA)-Maxkamadda Sare ee Soomaaliya ayaa xukuntay in wax ka beddelka dastuurka ee la ansixiyay 2026 uusan kordhin muddada afarta sano ah ee Hay'adaha Federaalka ee hadda jira. Sida laga soo xigtay Maxkamaddu, waajibaadka Baarlamaanka iyo dowladdu wuxuu dhacay 14 Abriil 2026, kan Madaxweyne Xasan Sheekh Maxamuudna wuxuu dhacay 15-kii Maajo. Xukunku wuxuu ku dhawaaqayaa in dhammaan go'aannada dastuuriga ah iyo kuwa sharciga ah ee la gaaro ka dib taariikhahaas aysan ansax ahayn, taasoo u oggolaanaysa dowladda inay arrimaha caadiga ah ku maareyso awood "daryeel". Maxkamaddu waxay sidoo kale amartay daneeyayaasha siyaasadda inay ku heshiiyaan qaab-dhismeed doorasho oo la isku raacsan yahay 30 maalmood gudahood iyo inay qabtaan doorashooyin 90 maalmood gudahood. Waqtiga iyo qaabka xukunka ayaa sheegaya wax ka badan waxa ku jira.
AAMUSNAANTA BISHII ABRIL, SOO TOOSIDDA BISHA NOFEMBAR:
Taariikhda ay Maxkamaddu sheegtay in waajibaadku dhacayo waa 14 Abriil. Taariikhda ay ku dhawaaqday in Madaxweynuhu xilka hayo waa 15 Maajo. Si kale haddii loo dhigo, xukunkeeda, Maxkamaddu si aamusnaan ah ayay u daawanaysay Madaxweyne iyo baarlamaan oo muddo xileedkoodu dhacay lix bilood ka hor, iyada oo aan soo saarin hal bayaan. Markii ay burisay doorashadii Galmudug bishii Agoosto, weligeed ma aysan soo qaadin su'aashan "waajibaadka". Hadda, maalmo ka dib markii la eryay Guddoomiyaha Maxkamadda Sare, isla markiiba ka dib markii ilo wareedyo ka tirsan Puntland ay shaaciyeen in la filayay xukun "oo Saciid Deni iyo Imaaraadka Carabta ay ku bixiyeen lacago badan", isla Maxkamaddaas ayaa si lama filaan ah u soo toostay oo ku dhawaaqday inaysan aqoonsanayn dowladda. Xasaasiyaddan sharci ee deg degga ah ka dib lix bilood oo aamusnaan ah ayaa ah tilmaanta ugu cad ee muujinaysa in Maxkamaddu aysan u dhaqmin sidii Hay'ad Garsoor oo madax-bannaan laakiin ay tahay qaab-dhismeed shaqeynaya sidii loo amri lahaa. Xukunka ay ilo-wareedyada Puntland ku dhawaaqeen maalmo ka hor oo ah "lacag lagu bixiyay" ayaa hadda la bixiyay, ma aha Sabtida laakiin maanta, iyadoo la daboolayo si kale.
XUKUN AAN CAADI AHAYN: MAXKAMAD AAN MADAXDEEDU LAHAYN, SHAN SAXIIX:
Qaabka xukunka ayaa sidoo kale wiiqaya sharcinimadiisa sharci. Sagaalka xubnood ee ka badbaaday Maxkamadda tobanka xubnood ka kooban, shan keliya ayaa saxiixay bayaanka. Laba garsoore ayaa ka soo qayb galay akhrinta laakiin ma saxiixin, midna ma uusan soo xaadirin gabi ahaanba, Guddoomiyaha Maxkamadda Sare-na gebi ahaanba waa laga saaray dacwadda. Maxkamaddu waxay magan gashay Sharciga Garsoorka, kaas oo kursi buuxa u dejiyay shan garsoore; laakiin Maxkamad madaxeed laga saaray oo xubnaheeda saxiixooda la waayay iyadoo kala bar lagu dhawaaqayo in Madaxweynaha iyo baarlamaanka "ay ka baxeen xafiiska" ma aha xukun sharci ah laakiin waa bayaan siyaasadeed. Is-khilaafka ku jira xukunka ayaa sidoo kale ah mid cajiib ah: Maxkamaddu waxay aqbashay dacwaddii Madaxweynihii hore Shariif Sheekh Axmed ee ku saabsanayd muddo-kordhinta waajibaadka iyadoo diidaysa dacwaddii uu ka gudbiyay nidaamka wax-ka-beddelka dastuurka iyadoo ku sababaysay inuu "lahaa awood sharci." Si kale haddii loo dhigo, Maxkamaddu waxay baabi'isay cawaaqibka ka dhashay wax-ka-beddelka iyada oo aan xitaa la furin hab-raacooda si looga doodo.
BARTILMAAMEEDKA: NIDAAMKA DASTUURIGA AH EE SOOMAALIYA:
Wax-ka-beddelka su'aasha laga keenay waxaa la ansixiyay 30-kii Maarso 2024 labada aqal ee baarlamaanka federaalka iyadoo la raacayo codadka xildhibaannada Soomaaliya. Iyadoo lagu beddelayo doorashooyinka dadban ee ku salaysan qabiilka mabda'a ah "hal qof, hal cod", sameynta nidaam madaxweynenimo iyo xaddididda tirada xisbiyada siyaasadda saddex, wax-ka-beddelkan ayaa aasaas u ah dimuqraadiyadda tooska ah ee Soomaaliya ay ku guuldareysatay inay dhisto muddo soddon sano ah. Puntland ayaa tan iyo bilowgii diiday waxayna ku dhawaaqday inaysan aqoonsanayn hay'adaha federaalka. Xukunka maanta ayaa ku celinaya, isagoo u eg go'aan garsoor, aragtida saxda ah ee Puntland ay difaaceysay muddo laba sano ah. Tani ma aha wax iska dhacay. Xilli Uganda ay ka baxayso Soomaaliya ka dib markii ay qaadatay lacag Imaaraadka Carabta, Itoobiya waxay isu diyaarineysaa inay koonfurta u gacan geliso AL-Shabaab, Kenyana waxay ilaalineysaa Jubaland oo ay Imaaraadka la leedahay, burburinta nidaamka dastuuriga ah ee Soomaaliya gudaha ayaa ah dhammaystirka abuurista madhan ciidan oo ka baxsan dibadda.
KANI MA AHA XUKUN GARSOOR, WAA ISKU DAY AFGEMBI:
Waxaa jira Madaxweyne, waxaa jira baarlamaan, waxaana jira dastuur uu ansixiyay baarlamaankaas. Waxaa hor yaalla guddi madaxdiisa laga saaray, iyagoo ku dhawaaqaya qoraal shan saxiix ah oo ah "midna ma aqoonsanin arrintan." Guddigaas gadaashiisa, sida ilo wareedyo si cad loogu magacaabay maalmo ka hor, waxaa ku jira lacagta Saciid Deni iyo Imaaraadka Carabta. Afgambi lagu sameeyay garsoorka ma aha mid ka yar afgambi marka loo eego mid lagu fuliyay taangiyo. Marka amarka Maxkamadda ee ah in doorashooyin la qabto 90 maalmood gudahood la akhriyo iyadoo la raacayo baabi'intiisa, isla xukunkaas, ee dastuurka go'aaminaya sida doorashooyinkaas loo qaban doono, waxaa caddaatay in ujeedadu aysan ahayn doorasho laakiin ay tahay fowdo. Fowdada ka jirta gobolkan had iyo jeer waxay u adeegtaa isla hadalkaas: kuwa doonaya in Soomaaliya ay kala qaybsanto, daciifto oo ku tiirsanaato. Imtixaanka ka horreeya Soomaaliya ma aha in la raaco xukunka Maxkamadda iyo in kale, balse waa in la isu dhiibo xukun uu qoray, waqtiga iyo maalgelintaba ay yihiin kuwo cad oo la arki karo.
XIGASHO-BAZARA/BRIEF.
