(MUUQAALKA)-ASTAANTA XAFIISKA SIYAASADDA QM.
(MUQDISHO/SOMALIA)-Hawlgalka siyaasadeed ee Qaramada Midoobay ee Soomaaliya ayaa soo gabagaboobay maanta oo Sabti ah, isagoo soo jiray in ka badan muddo soddon sano oo howlgallo isdaba joog ah oo Qaramada Midoobay ay ka wadeen dib u dhiska waddan uu burburiyay dagaallo sokeeye, isla markaana aan la helin beddel la isku raacsan yahay si uu u caawiyo hoggaamiyeyaasha iska soo horjeeda inay xalliyaan khilaafaadka. Dowladdu waxay xiritaanka ugu yeertay mid muhiim u ah awoodda Soomaaliya ay ku maareyn karto arrimaheeda. Laakiin dadka mucaaradka ah iyo falanqeeyayaasha ayaa ka digaya in ay ku soo beegantay xilli la isku haysto xuquuqda Madaxweynaha ee ah inuu xilka sii hayo, dagaalyahannada xiriirka la leh AL-Qaacida ay sii wadaan dagaalka, abaartuna ay sii qoto dheereyso baahiyaha bani'aadamnimada. Dowladda Soomaaliya ayaa weydiisatay Qaramada Midoobay inay xirto howlgalka sanadka 2024. Golaha Ammaanka ayaa ansixiyay in laba sano oo shaqo ah lagu wareejiyo hay'adaha Soomaaliya iyo hay'adaha kale ee Qaramada Midoobay. Hawlgalka Qaramada Midoobay ee ka baxaya Soomaaliya ayaa la taliyay hoggaamiyeyaasha Soomaalida, wuxuuna gacan ka geystay xallinta khilaafaadka siyaasadeed. Ciidamada Midowga Afrika ayaa sii wadi doona taageerada ciidamada Soomaaliya ee la dagaallamaya xagjiriinta, hay'adaha gargaarka ee Qaramada Midoobayna waxay sii joogi doonaan dalka. Xafiis gaar ah oo Qaramada Midoobay leedahay ayaa sii wadi doona bixinta sahayda, gaadiidka iyo taageerada kale ee ciidamada Midowga Afrika iyo qaar ka mid ah cutubyada amniga Soomaaliya.
LAGA BILAABO BURBURKII DAWLADDA ILAA DIB U DHISKA:
Dowladdii dhexe ee Soomaaliya ayaa burburtay ka dib markii kaligii taliyihii Maxamed Siyaad Barre la riday 1991. Dagaalladii u dhexeeyay kooxaha qabiilka ku salaysan ee iska soo horjeeday ayaa dalka ka dhigay mid aan lahayn dowlad dhexe oo shaqeyneysa iyadoo dagaal iyo gaajo ay burburiyeen bulshooyinka. Mareykanka wuxuu bilaabay Hawlgalkii Soo Celinta Rajada sanadkii 1992 si loo ilaaliyo gaarsiinta gargaarka abaaraha. Sannadkii xigay, 18 askari oo Mareykan ah ayaa ku dhintay dagaalkii "Black Hawk Down" ee ka dhacay Muqdisho, taasoo gacan ka geysatay soo afjaridda howlgalkaas milatari ee Mareykanka. Ka dib markii ciidamada nabad ilaalinta ee Qaramada Midoobay ay ka baxeen bishii Maarso 1995 iyagoon helin heshiis siyaasadeed oo waara, ururku wuxuu aasaasay xafiis siyaasadeed oo rayid ah si uu u dhiirrigeliyo dib-u-heshiisiinta. Xafiiskaasi wuxuu ka caawiyay hoggaamiyeyaasha Soomaalida inay soo afjaraan xilligii ku-meel-gaarka ahaa ee dalka sannadkii 2012, markii la ansixiyay dastuur ku-meel-gaar ah, la sameeyay baarlamaan federaal cusub lana doortay madaxweyne. Hawlgallo siyaasadeed oo isdaba joog ah oo Qaramada Midoobay ay samaysay ayaa taageeray doorashooyin, hay'ado caddaalad iyo maamul goboleedyo awoodda la wadaaga dowladda qaranka. Sannadkii 2016, hawlgalku wuxuu taageeray koox goboleed oo gacan ka geysatay hirgelinta xabbad joojin dhex marta ciidamo ka kala socda laba maamul goboleed oo iska soo horjeeda, Puntland iyo Galmudug, oo ku sugan bartamaha Soomaaliya. Laakiin dib-u-dhiska hay'adaha ma uusan xallin khilaafaadyada ku saabsan awoodda siyaasadeed ama ma uusan xaqiijin xakamaynta dowladda ee guud ahaan dalka. AL-Shabab, oo ah koox xiriir la leh AL-Qaacida, ayaa maamusha dhul ballaaran oo miyiga ah waxayna weeraro ka fulisaa Muqdisho iyo magaalooyin kale. Sarkaal ka badbaaday weerar gaadmo ah oo ka dhacay koonfurta Soomaaliya ayaa u sheegay AP in ugu yaraan 20 askari lagu dilay weerarkii ugu dambeeyay ee Isniintii. Dowladdu ma shaacin wax khasaare ah oo ka dhashay ciidamada, tirada khasaarahana si madax-bannaan looma xaqiijin karo. Abaarta soo noqnoqota iyo daadadka ayaa sii xumeynaya amni darrada. Qoysasku waxay ka carareen goosashadii oo aan si fiican u soo go'in iyo xoolihii dhintay iyadoo gaajadu sii xoogeysaneyso maalgelinta gargaarkana ay sii yaraaneyso .
MURAN DOORASHO OO AAN XAL LOO HELIN AYAA SOO JIITAMAYA:
Khilaaf ayaa weli ka taagan in Madaxweyne Xasan Sheekh Maxamuud iyo baarlamaanku ay si sharci ah xilka u sii hayn karaan iyo in kale. Afartii sano ee hore, xilka Maxamuud wuxuu ku ekaa inuu dhammaado 15-ka Maajo, kan baarlamaankana wuxuu ku ekaay 14-k Abriil. Baarlamaanku wuxuu ansixiyay isbeddellada dastuurka oo labada xilliba loo kordhinayo shan sano. Dowladdu waxay sheegtay in isbeddelladaasi ay u oggolaanayaan madaxweynaha hadda jira iyo sharci-dejiyeyaasha inay xilka sii hayaan ilaa 2027. Hoggaamiyeyaasha mucaaradka ayaa diiday in isbeddelada lagu dabaqo mas'uuliyiinta xilka haya waxayna sheegeen in xilkoodii uu dhacay. Bishii Juun, taageerayaasha mucaaradka iyo ciidamada amniga ayaa isku dhacay magaalada Muqdisho ka hor dibadbax la qorsheeyay oo ka dhashay xadgudubyo dastuuri ah oo lagu eedeeyay iyo dadaallo lagu doonayay in lagu kordhiyo xilka Maxamuud. Dadka deegaanka ayaa soo sheegay rasaas xooggan oo ka dhacday guryahooda. James Swan, oo xilligaas ahaa wakiilka gaarka ah ee xoghayaha guud ee Qaramada Midoobay, ayaa isku dayay inuu dhexdhexaadiyo heshiis doorasho isagoo kulamo gaar ah la yeeshay dowladda, hoggaamiyeyaasha mucaaradka iyo maamullada gobollada. Wadahadalladii ay taageereen howlgalka bishii Luulyo ayaa dhammaaday iyada oo aan la xallin khilaafka. Maxamed Xuseen Gaas, Agaasimaha Machadka Cilmi-baarista Nabadda ee RAAD oo fadhigiisu yahay Muqdisho, ayaa sheegay in bixitaanka howlgalka Qaramada Midoobay ay meesha ka saari doonto marin muhiim ah oo dhexdhexaadin ah. "Soomaaliya waxay isku arki kartaa inay wajaheyso xiisad siyaasadeed iyada oo aan lahayn farsamo la isku raacsan yahay oo lagu xakameynayo," ayuu u sheegay AP. Wuxuu ka digay in khilaafaadku ay keeni karaan sheegashooyin isku dhafan oo ku saabsan sharcinimada iyo jabka isku-dubaridka amniga. Warqad bishii Sebtembar ay aragtay AP, Golaha Mustaqbalka Soomaalida ee mucaaradka ah ayaa codsaday hab dhexdhexaadin caalami ah ka dib marka howlgalka la xiro. Ra'iisul Wasaare ku xigeenka Saalax Axmed Jaamac ayaa qiimeyn ka duwan ku sameeyay xafladdii sagootinta ee Isniintii ka dhacday Muqdisho. "Xafladdani waxay muujinaysaa in Soomaaliya ay ka gudubtay xilligii ku-meel-gaarka ahaa iyo duruufaha adag," ayuu yiri Jaamac. Xoghayaha Guud ee Qaramada Midoobay António Guterres ayaa ku qiray caqabado siyaasadeed, amni iyo bani'aadamnimo oo muhiim ah hadal uu soo saaray oo ku saabsan xiritaanka, wuxuuna ku baaqay taageero caalami ah oo joogto ah. Maxamuud wuxuu hoggaamiyeyaasha siyaasadda ku casuumay wadahadallada doorashada ee Noofambar 14-18, laakiin kooxaha ugu waa weyn ee mucaaradka weli ma xaqiijin inay ka soo qayb geli doonaan. Waqtigaas, howlgalka siyaasadeed ee Qaramada Midoobay ee ka caawiyay dhexdhexaadinta dhexdooda ayaa xirmi doona.
XIGASHO-AP.
