(MUUQAALKA)-XILDHIBAN C/RAXMAN C/SHAKUUR.
(MUQDISHO/SOMALIA)-Xasan Sheekh Maxamuud (HSM) wuxuu xafiiska ku soo laabtay 2022 isagoo wata kayd aan caadi ahayn oo ah wanaag qaran. Inta badan xoogagga siyaasadeed ayaa aqbalay madaxweynenimadiisa, mucaaradka ayaa taageeray doorashadiisa, Puntland iyo Jubaland waxay qayb ka ahaayeen kooxda siyaasadeed ee ka dambaysay guushiisa, xitaa Somaliland waxaa jiray codad muujinaya soo laabashadiisa iyagoo rajo wanaagsan qaba. Afar sano ka dib, inta badan raasamaalkaas siyaasadeed waa la dhammeeyay. Dalku wuu kala qaybsan yahay, kalsoonida u dhaxaysa Muqdisho iyo Dowladaha Xubnaha ka ah Federaalka ayaa sii xumaatay, khilaafaadyada siyaasadeed ee miiska wadahadalka ku jirana waa la sugay. Isticmaalka dagaalka diyaaradaha aan duuliyaha lahayn ee iskahorimaadyada siyaasadeed ee gudaha waa inay si gaar ah noo cabsi geliyaan, sababtoo ah marka khilaafka siyaasadeed uu noqdo bartilmaameed amni, kalsooni darro siyaasadeed ayaa noqota mid jirta. Si kastaba ha ahaatee, waxa ugu muhiimsan waa dhaqanka siyaasadeed ee HSM uu kobciyay oo uu xididaystay: kala qaybsanaanta dhismaha is-afgaradka, qabsashada dadka aqoonta sare leh ee dhismaha hay'adaha, iyo daacadnimada shakhsi ahaaneed ee ka sarraysa mudnaanta. Helitaanka xafiisyada ugu sarreeya ee dawladda waxaa lagu go'aamiyay daacadnimo shaqsiyeed, u hoggaansanaan siyaasadeed iyo isku-duubni halkii laga ahaan lahaa dabeecad, waayo-aragnimo iyo go'aan wanaagsan. Cawaaqibtu waxay aad uga fog tahay magacaabista liidata iyo maamulka aan waxtarka lahayn. Dhaqankan siyaasadeed wuxuu si joogto ah u qariyay sirdoonka hay'adaha dawladda, aqoonta la ururiyay, xukunka madaxbannaan iyo awoodda istaraatiijiyadeed ee loo baahan yahay si loo aqoonsado khataraha soo baxaya, loo saadaaliyo cawaaqibkooda iyo loo sameeyo jawaabo qaran oo isku xiran. Tani waxay ugu dambeyntii qeexi kartaa madaxweyninimadii labaad ee HSM: wuxuu dhaxlay mid ka mid ah kaydka ugu ballaaran ee niyad wanaagga siyaasadeed ee taariikhda dhow ee dalka, haddana wuxuu halis ugu jiraa inuu ka tago qaran kala qaybsan, nidaam siyaasadeed oo jabay iyo dawlad ka nugul tii loo igmaday. Laakiin dhibaatadan gudaha ayaa soo ifbaxaysa xilli taariikhi ah oo aad khatar u ah.
HAL WADAN, SHAN MEELOOD OO ISTARAATIIJI AH:
Nidaamka caalamiga ah wuxuu galayaa marxalad tartan badan leh. Iyadoo tartanka awoodaha waaweyn uu sii xoogeysanayo oo awoodaha gobolkuna ay noqdaan kuwo aad u adag, dekedaha, marinnada badda, marinnada militariga iyo kaabayaasha istaraatiijiga ah ayaa mar kale noqonaya qalabka awoodda juqraafiyeed. Dowladda Soomaaliya waxay ku fadhidaa isku-dhafka Badda Cas, Gacanka Cadan iyo Badweynta Hindiya. Dal isku xiran, juqraafi ahaan waa inuu abuuraa awood diblomaasiyadeed, dhaqaale iyo mid istaraatiijiyadeed oo la taaban karo. Si kastaba ha ahaatee, mid kala qaybsan, juqraafi ahaan isku mid ah ayaa noqda mid nugul: halkii uu ka dhisi lahaa tartanka ku wareegsan, waddanku wuxuu halis ugu jiraa inuu noqdo garoon ay kuwa kale ku horumariyaan danahooda. Isbeddel juqraafiyeed oo qoto dheer ayaa hadda qaabaysan: kala qaybsanaan gudaha ah oo aan la xallin ayaa bilaabaysa inay isku dhacaan xarumaha awoodda ee dibadda ee kala duwan . Khatartu maaha in dhinacyada shisheeye ay si lama huraan ah u shirqoolayaan inay kala qaybiyaan dalka, ama in iskaashi kasta oo dibadeed uu khatar ku yahay madaxbannaanida. Waa in xarumaha siyaasadeed ee is haya ay si isa soo taraysa u eegayaan amniga, kheyraadka iyo faa'iidada ay awoodi waayeen inay dhexdooda ka wada xaajoodaan. Waqooyi -galbeed , Somaliland waxay mowqifkeeda Badda Cas iyo Gacanka Cadan u aragtaa caasimad diblomaasiyadeed, iyadoo raadineysa inay juqraafi ahaan, dekedaha iyo marin-u-helka badda u beddesho aqoonsi caalami ah. Waqooyi-bari , Puntland waxay ka faa'iidaysataa dekedaha, muhiimadda badda iyo iskaashiga amniga dibadda iyo dhaqaalaha si ay u xoojiso madaxbannaanideeda iyo awooddeeda gorgortanka marka loo eego xarunta federaalka. Muqdisho waxay ku fadhidaa boos asal ahaan ka duwan. Maadaama ay tahay xarunta Dowladda Federaalka ee caalamku aqoonsan yahay, waxay haysataa fursad ay ku hesho maaliyadda caalamiga ah, kaalmada amniga, hay'adaha badan iyo xiriirka dowlad-goboleedyada. Haddana halkii ay ka isticmaali lahayd faa'iidooyinkan madaxbannaan si ay u xoojiso heshiis federaal oo loo dhan yahay, xaruntu waxay si isa soo taraysa u doonaysay inay u beddesho awood siyaasadeed oo gudaha ah oo ku wajahan halgan aan la xallin oo ku saabsan qaybinta awoodda dastuuriga ah. Koonfur Galbeed iyo Jubaland waxay ku nool yihiin jawi kale oo istiraatiiji ah . U dhawaanshahooda dowladaha deriska ah, oo ay weheliso bulshooyinka xuduudaha ka gudba, ganacsiga, dhaqdhaqaaqa dadweynaha iyo isku-tiirsanaanta amniga, waxay siisaa deriskaas saameyn weyn oo ku saabsan xisaabaadkooda siyaasadeed iyo amniga. Inta lagu jiro xiisadda bartamaha-gobolka, dhulalkani waxay sidaas darteed u qaadan karaan astaamo aagagga istaraatiijiga ah ee kaydka ah, halkaas oo khilaafaadka siyaasadeed ee gudaha ay isku xiraan danaha amniga ee deriska ah. Isku soo wada duuboo, dhaqdhaqaaqyadani waxay soo saarayaan halgan awoodeed oo isku-xoojinaya xarunta-dariska, oo ay wadaan cabsi laga qabo xukunka iyo dhibaato amni oo sii kordheysa. Muqdisho waxay ku tiirsan tahay aqoonsiga caalamiga ah iyo taageerada dibadda si loo xoojiyo awoodda, halka xarumaha siyaasadeed ee dariska ah ay sii qoto dheereeyaan xiriirka dibadda si loo ilaaliyo madaxbannaanida ama looga hortago dheelitirka xarunta. Waxa xaruntu u aragto isku-dhaf sharci ah, dariska waxaa laga yaabaa inuu u arko xukun; waxa dariska ah u arko is-ilaalin, xaruntu waxay u fasiran kartaa diidmo. Sidaa darteed isku dayga dhinac kasta si uu u noqdo mid ammaan badan wuxuu ka dhigayaa kan kale inuu dareemo ammaan la'aan, taasoo sii xoojinaysa kalsooni darro waxayna abuureysaa dhaqdhaqaaqyo ka dhan ah. Khatartu daruuri maaha qaybin rasmi ah. Waa qaybin istaraatiiji ah oo lagu ururiyo: soo ifbixidda tartiib tartiib ah, iyada oo loo marayo iskaashiyo amni oo isdaba joog ah, qabanqaabada dekedaha, maalgashiga iyo xiriirka diblomaasiyadeed, ee meelo siyaasadeed oo kala duwan oo si isa soo taraysa ugu jihaysan xarumaha awoodda ee dibadda. Shir loo baahan yahay in lagu kala qaybiyo dalka looma baahna. Xuduudo cusub looma baahna in la sameeyo. Awood shisheeye uma baahna inay si rasmi ah u sheegto inay saameyn ku leedahay.
KALA QEYBINTU WAXAY SOO BIXI KARTAA SI XEELADAEYSAN KA HOR INTA EYSAN U MUUQAN DHUL AHAAN:
Jamhuuriyaddu waxay haysan kartaa madaxbannaanida sharciga, hal calan, hal kursi oo Qaramada Midoobay ah iyo xuduudaha caalamiga ah ee la aqoonsan yahay, iyadoo si tartiib tartiib ah u luminaysa madaxbannaanida istaraatiijiyadeed : awoodda ay u leedahay inay abaabusho dhulkeeda, xiriirrada amniga, hantida istaraatiijiyadeed iyo iskaashiga shisheeye ee ku salaysan fikrad guud oo ku saabsan danaha qaranka. Sidaa darteed, su'aashu ma aha in awoodaha shisheeye ay doonayaan inay kala qaybiyaan dalka. Taasi waa mid aad u fudud. Su'aasha qoto dheer ayaa ah in halganka aan xallin ee ku aaddan awoodda uu yahay in la caalamiyeeyo kala qaybsanaanta gudaha iyo abuurista xaaladaha ay danaha dibadda ku dhex milmi karaan khadadka khaladaadka gudaha. Dalku wuxuu u baahan yahay iskaashi caalami ah. Laakiin wuxuu u baahan yahay la-hawlgalayaal badan iyo hal jiho oo istiraatiiji ah oo Soomaali ah. Haddii kale, hal waddan oo madax-bannaan oo ku jira sharciga caalamiga ah ayaa si tartiib tartiib ah u noqon kara meelo istaraatiiji ah oo ku jira dhaqanka juqraafiyeed. Hal calan. Hal kursi oo Qaramada Midoobay ah. Hal dhul oo la aqoonsan yahay. Laakiin hal magac u yaal Soomaaliya iyo shan Soomaali oo istiraatiiji ah.
DOODA DIB U SHEEGASHADA SOOMAALIYA:
Haddana wadahadalkeenna qaran wuxuu weli si khatar ah uga hooseeyaa baaxadda caqabadda. Qaran la kulma argagixisada, hubanti la'aanta dastuurka, horumar la'aanta dhaqaalaha, cadaadiska dadweynaha iyo tartanka juqraafiyeed ee sii xoogaysanaya waa inay soo saaraan dooddooda qaran ee ugu casrisan tan iyo xornimadii. Taa beddelkeeda, ajandaha aad u badan waxaa qaabeeya maskaxda dagaal oogayaashii hore, ganacsatada qabiilka, dacaayadda qabiilka iyo shakhsiyaadka baraha bulshada kuwaas oo saameyntoodu ka timaaddo kicin, aflagaado iyo caro halkii ay ka ahaan lahayd aqoon, anshax ama daacadnimo aqooneed. Masiibadani ma aha maqnaanshaha kartida aqooneed ama xirfadeed. Dalku wuxuu leeyahay macallimiin, ganacsato, culimo diimeed, dhaqaaleyahanno, qareenno, diblomaasiyiin, xirfadlayaal amni, qorayaal iyo qurbajoog aad u tiro badan oo wax bartay. Haddana inta badan dadka deegaanku waxay ka falceliyaan ajandaha ay abuureen dadka kale halkii ay ka qaadan lahaayeen mas'uuliyaddooda ah inay iyagu qaabeeyaan. Codadka ugu qaylada badan ayaa meesha ka saaray kuwa ugu aqoonta badan. Dhawaaqa degdegga ah ayaa meesha ka saaray wixii ka dhashay. Su'aasha ah "Maxay tani uga dhigan tahay qaranka?" ayaa inta badan lagu beddelay "Maxay ka faa'iidaysanaysaa qabiilka, gobolkayga ama xerada siyaasadeed?" Ma la kulmi karno siyaasadda juqraafiyeed ee qarnigii labaatanaad iyo kow iyo tobnaad iyadoo la adeegsanayo ereyada siyaasadeed ee dagaalkii sokeeye. Sidaa darteed, codsigeyga wuxuu si gaar ah ugu socdaa siyaasiyiinta, dhaqaalaha, diinta, xirfadleyda iyo aqoonyahannada: dib u soo ceshada doodda, dib u soo ceshada sheekada iyo dib u soo ceshada mas'uuliyadda dejinta ajandaha qaranka. Tani hadda ma aha oo keliya badbaadada siyaasadeed, waxay ku saabsan tahay badbaadada qaranka. Badbaadada qaranku waxay u baahan tahay is-afgarad ugu yaraan oo ka sarreeya dawladda iyo mucaaradka, qabiilka iyo gobolka. Waan isku khilaafi karnaa cidda maamusha, sida awoodda loo qaybin karo iyo qaababka dastuuriga ah ee aan doorbidno; waxa aynaan oggolaan karin waa in khilaafaadkaasi ay burburiyaan awooddeenna wadajirka ah si aan u go'aaminno mustaqbalkeenna. Soo kabashada qaranku waxay u baahan tahay shan isbeddel oo aasaasi ah: Laga bilaabo iska hor imaad ilaa dib u heshiisiin: khilaafaadka siyaasadeed waa inay ka soo noqdaan qasab iyo iska hor imaad amni una soo noqdaan wadahadal iyo heshiis siyaasadeed. Laga bilaabo kooxaysiga ilaa xeerarka la isku raacay: dawladda, mucaaradka iyo Dowladaha Xubnaha ka ah Federaalka waxay u baahan yihiin xeerarka ugu yar ee tartanka siyaasadeed ee aan dib loo qori karin iyadoo loo eegayo cidda si ku meel gaar ah u maamusha awoodda. Laga bilaabo kafaala-qaadka ilaa mudnaanta: hay'adaha qaranku waa inay soo ceshadaan xirfadda, xusuusta hay'adaha iyo go'aan madax-bannaan. Laga bilaabo ku tiirsanaanta is-barbar socota ilaa madaxbannaanida istaraatiijiyadeed: dekedaha, heshiisyada militariga, kheyraadka badda iyo iskaashiga shisheeye waa in lagu maamulaa aragti isku xiran oo ku saabsan danaha qaranka. Laga bilaabo cabashada qabiilka ilaa muwaadinnimada: erey-bixinteena siyaasadeed waa inay ka gudubtaa xisaabta qabiilka iyo xanaaqa gobolka ee ku wajahan hay'adaha, fursadaha dhaqaale, adeegga dadweynaha, xuquuqda iyo muwaadinnimada siman. Midnimada qaranku uma baahna in la tirtiro khilaafaadkeenna. Badbaadada qaranku waxay u baahan tahay in la isku raaco waxa aan loo oggolaan doonin in khilaafkeenna uu burburiyo. Sidaa darteed, su'aasha hortaala dadka aqoonta sare leh ayaa ka weyn doorashada soo socota, magacaabista ama isbahaysiga siyaasadeed. Waa inaan joojinaa weydiinta oo keliya: Maxaan ka faa'iideysan karaa? Maxaan qabiilkaygu xaqiijin karaa? Waa maxay faa'iidada uu gobolkeygu soo saari karo? Waa in aan taas beddelkeeda weydiinnaa:
TAARIIKHDU XAGEE BEY INA GEYN DOONTAA HADDII AAN FAHAMNO BAAXADDA KHATARTA, AAN HEYSANO HAB AAN WAX UGA QABANO, HADANA AAN OGOLAANO QARANKA SOOMAALIYEED INUU KALA GO’O?
Awoowayaasheen waxay la kulmeen meel Soomaaliyeed oo ay kala qaybiyeen awoodihii gumeysiga. Duruufaheenu aad bay u kala duwan yihiin, laakiin digniinta taariikhiga ah ayaa weli jirta: tartanka dibadda wuxuu noqdaa mid aad khatar u ah marka uu helo khadadka cilladaha gudaha oo uu ku shaqeeyo. Haddii jiilkeennu oggolaado kala qaybsanaanta siyaasadeed, daciifnimada hay'adaha iyo tartanka juqraafiyeed inay soo saaraan shan Soomaali oo istiraatiiji ah, ma awoodi doonno inaan dhahno taariikhdu si fudud ayay noogu dhacday. Awoowayaasheen waxay la kulmeen kala qaybin dibadda laga soo rogay. Waxaan madax u noqon lahayn kala qaybin istaraatiiji ah oo gudaha laga sameeyay. Waa inaan doorannaa dhaxal kale: laga bilaabo qabiil ilaa dhalasho, gobol ilaa qaran, cabasho ilaa ujeedo guud, taageero ilaa mudnaan, ku tiirsanaanta madaxbannaanida istaraatiijiyadeed iyo laga bilaabo badbaadada siyaasadeed ilaa badbaadada qaranka .
QORAY/CCW.
ISHA-SUBSTACK.
