SHIRKADDA DP WORLD OO CAQABAD ADAG KU AH AMNIGA GOBOLKA GEESKA AFRIKA.

(MUUQAALKA)-DEKEDDDA BERBERA.

(LONDON/UK)-"Berbera waa wadnaha Somaliland," ayuu Jaamac Maxamed Axmed, Agaasimaha Ganacsiga ee DP World ee Geeska Afrika, iigu sheegay hordhac ahaan. Waxaan ku kulannaa bannaanka dhismaha xafiiska muraayadda dhalaalaya oo muraayadda ka soo dhalaalaysa kaas oo ah xarunta shirkadda saadka ee Imaaraadka Carabta ee Geeska Afrika, oo ah waddan ay Israa'iil oo keliya aqoonsan tahay oo si dhow ula safan Imaaraadka. Dhismaha wuxuu noqon karaa xafiis kasta oo shirkad oo nadiif ah oo ku yaal bartamaha Ameerika ama Gacanka; Intaa waxaa dheer, waxaa ku yaal calaamad weyn oo ku taal albaabka oo leh caleemo cagaaran oo casaan ah, oo cinwaankeedu yahay: "Maya Kat" - caleenta kicinta leh ee lagu calaliyo Geeska Afrika iyo Koonfurta Carabta. Dabcan, muhiimadda Berbera aad ayay uga fog tahay Somaliland. Qarniyo badan, dekeddu waxay ahayd meel laga galo Afrika iyo ganacsiga u dhexeeya Bariga dhow iyo kan fog. Muhiimaddeeda waxaa qarnigii 1aad diiwaangeliyey safar aan la garanayn oo ku hadla Giriigga oo ku sugan Periplus of the Erythraean Sea,  oo ah sheeko taariikhi ah oo ku saabsan dekedaha ganacsiga ee qadiimiga ah ee gobolka. Malao, oo loogu yeeri jiray Berbera waagaas, waxay ahayd "magaalo suuqeed oo nabdoon" halkaas oo naxaasta, dharka, qadaadiicda dahabka ah iyo galaaska laga soo dhoofin jiray Hindiya, fooxa, malmalka, iyo qorfahana loo dhoofin jiray Carabta, iyadoo ay weheliyaan addoommo. Maanta, Berbera waxay ku taallaa bartamaha dagaal juqraafiyeed iyo dhaqaale oo xooggan si ay u maamusho Badda Cas ee ballaaran. Dooro dagaal, Berbera waxay noqon kartaa mid ka mid ah meelaha ugu daran ee ay ku sugan tahay. Dhinaca Gacanka Cadan, Xuutiyiinta Yemen ayaa si taxaddar leh u daawanaya Israa'iil iyo Imaaraadka Carabta oo isku haysta saldhig milatari oo halkan ah. Dhanka kale, koonfurta, Soomaaliya, oo ay ka buuxaan hub cusub oo ka yimid Turkiga, waxay arkaysaa Berbera oo tusaale u ah himilooyinka madaxbannaan ee dadka reer Somaliland ee u baahan in la baabi'iyo. Laakiin Axmed, Berbera waxay ku saabsan tahay shaqooyin. DP World waxaa iska leh dowladda Dubai. Maalgashigeeda $450 milyan ah ee halkan lagu sameeyay 2016 wuxuu beddelay dekedda burburtay, oo hadda shaqaaleysiisay 1,350 qof, ayuu ii sheegay. Iyada oo ka timid Galbeedka waddo lamadegaanka ah, Berbera waxay ku dhawaaqday inay ka gudubto ceeryaanta ciidda iyo geedaha acacia iyadoo ay jiraan gawaari badan oo maraakiib iyo xeeb ah oo kor u kacaya sida phalanxes oo dul saaran tobanaan haamaha kaydka shidaalka cad. Tani waa magaalo hal ganacsi leh. Axmed waa dheer yahay oo caato ah. Waxaan arkayaa xoogaa Yaman ah oo leh muuqaalkiisa fiiqan. Waxay i xasuusinayaan isku-dhafka iyo isku-dhafka u dhexeeya Bariga Afrika iyo Koonfurta Carabta. Wuxuu xidhaa surwaal cawlan oo la riixay iyo badhan xariijimo leh, taas oo aan u arko inay caadi ka tahay fasalka xirfadeed ee sii kordhaya ee Somaliland. Isagoo i geynaya xafiiskiisa qaboojiyaha leh, Axmed wuxuu ii sheegay in Soomaali ay tababar ku siisay DP World ee Berbera ay aadayaan Dar es Salaam, Tanzania, si ay uga shaqeeyaan meelaha ay saamiga ku lahaayeen DP World iyo Abu Dhabi Ports Group saddex sano ka hor. "Hadda waxaan dhoofinaynaa aqoon," ayuu si sharaf leh u yidhi. "Kahor inta aysan DP World imaan, wax walba oo dekedda ku yaal waxaa lagu samayn jiray gacanta; xitaa waxaan qaadan jirnay gaari-gacmeedyo lacag caddaan ah maalinta mushaharka. Laga bilaabo software-ka ilaa kaabayaasha dhaqaalaha, waxaa jiray horumarro aad u weyn." Dekeddu waxay muujinaysaa sida Imaaraadka Carabtu u ballaarinayo saameynta uu ku leeyahay Bariga Afrika - isagoo buuxinaya booska uu ka tagay Mareykanka, Ruushka iyo xitaa Shiinaha. Si kastaba ha ahaatee, in ka badan geesaha kale ee gobolka Badda Cas, Somaliland waxay u bislaatay Imaaraadka Carabta.

18-MAALMOOD OO SHIRAAC AH OO KA TIMID SHIINAHA:

Safarkaygii Berbera wuxuu ka bilaabmay Jijiga, oo ah caasimadda sii kordheysa ee gobolka Soomaalida Itoobiya. Laga bilaabo xuduudda Itoobiya ilaa xeebta, socodku wuxuu ahaa mid siman oo dhagax ah oo ku teedsan waddo weyn oo 250 kiiloomitir ah oo ay dhistay Imaaraadka Carabta, waxaana si aan caadi ahayn u ilaalinayay ciidamada Somaliland ee ay tababartay Imaaraadka Carabta. Calaamadaha lagu xardhay calanka Imaaraadka Carabta ayaa si aan la dareemin u calaamadeeyay waddada weyn, laakiin waxay u muuqdeen kuwo ku filan inay xasuusiyaan dadka safarka ah ee suurtageliyay kaabayaashan. Meel ka baxsan Berbera waxaa ku yaal dugsi hoy ah oo ay ku deeqday dawladda Khaliijka. Si loo hubiyo safarka ugu dhaqsaha badan ee Gacanka Cadan, Imaaraadka Carabta xitaa wuxuu dhisay waddo hareeraheeda ah oo ku wareegsan Hargeysa, caasimadda Somaliland ee taraafikada ay ku badan tahay, si loogu qaado gawaarida xamuulka qaada. Somaliland waa maxmiyad hore oo Ingiriis ah. Dhaxalka gumeysiga ee boqortooyada halkan wuu ka fududaa meelaha sida Masar ama Hindiya. Somaliland waxay hoy u ahayd Camel Corps oo caan ah, halkaas oo saraakiil Ingiriis ah ay maamulayeen sharciga qabiilka, oo loo yaqaan Xeer , waxayna hubiyeen in la siiyo Cadan - oo ah saldhig shidaal qaadasho oo muhiim ah oo ku yaal Khaliijka - xoolaha. Sannadkii 1960-kii, Somaliland waxay xornimadeeda qaadatay, shan maalmood ka hor Soomaaliya oo ay daris ahaayeen - oo Talyaanigu gumeysan jiray. Labadooduba waxay midoobeen si ay u sameeyaan Jamhuuriyadda Soomaaliya, laakiin malaayiin Soomaali ah oo ku nool Itoobiya, Kenya iyo Jabuuti - oo hore u ahayd gumeysigii Faransiiska - ayaa laga reebay midowgii. Bilowgii, labada dhul waxay la ildarnaayeen wada noolaansho aan raaxo lahayn oo ugu dambayntii keentay in xukunkii Soomaaliya Maxamed Siyaad Barre uu kormeero weerar milatari oo ka dhan ah Somaliland dabayaaqadii 1980-meeyadii. Somaliland waxay ku dhawaaqday madax-bannaanideeda 1991-kii ka dib toban sano oo dagaal ah, iyadoo ka baxsanaysa dagaalkii sokeeye iyo xasillooni-darrada markii dambe ku habsatay Soomaaliya. Laakiin ilaa heshiiskii diblomaasiyadeed ee Israa'iil ee Janaayo 2026, jamhuuriyadda gooni isu taagtay lama aqoonsan. Diyaargarowga Imaaraadka ee maalgashiga Somaliland ayaa halkan ka siiyay door aad u weyn, xiriirka ganacsiguna wuxuu noqday raad militari. Sannadkii 2017, Imaaraadka Carabta ayaa saldhig milatari ka samaystay Berbera. Sawirradii ugu dambeeyay ee dayax-gacmeedka oo ay wadaageen falanqeeyayaasha ilo-wareed furan ayaa tilmaamaya in Imaaraadka Carabta uu ballaariyay joogitaankiisa garoonka diyaaradaha ee magaalada iyadoo la adeegsanayo goobo cusub oo gantaallo ah oo dusha sare ilaa hawada ah, xarumo radar iyo hangarro. Imaaraadka Carabta ayaa sidoo kale ka dhisaya xarun ciidamada badda meel dhowr kiiloomitir u jirta dekedda ganacsiga. Dhismaha ayaa ku soo beegmay iyadoo xiisad sii kordheysa aysan ahayn oo keliya u dhaxaysa Imaaraadka Carabta iyo Sacuudiga, laakiin sidoo kale u dhaxaysa Israa'iil iyo Xuutiyiinta. Dagaalkii Mareykanka iyo Israa'iil ee ka dhanka ahaa Iiraan ayaa si xooggan uga socda Berbera. Axmed wuxuu dareemay saameyntiisa. "Ganacsigii maraakiibta xamuulka qaada ee aan la lahayn Jebel Ali, Salalah iyo Colombo wuu soo gaaray," ayuu yiri, isagoo taxaya dekedaha waaweyn ee Imaaraadka, Cumaan iyo Sri Lanka. "Dekeddii ugu dambeysay ee aan tagnay waxay ahayd Jeddah, laakiin taasi waxay ku joogsatay weerarrada Xuutiyiinta," ayuu yiri. Laakiin dad badan oo ku nool Bariga Afrika ayaa u arka in dagaalku uu fursado cusub u abuurayo Berbera sababtoo ah baahida loo qabo marinno ganacsi oo kale. "Gacanka Beershiya waa mid nugul. Maraakiibta halkaas ku sugan ayaa ku xayiran. Saadka laguma kalsoonaan karo. Ganacsigu wuxuu imaan doonaa Badda Cas," ayuu ii sheegay ganacsade si fiican u yaqaan oo ku sugan Addis Ababa oo leh danaha dekedaha ka hor intaanan u ambabixin Somaliland. Axmed wuu ogolaaday. "Dhammaan xamuulka ka imanaya Bariga Aasiya waxaa loo wareejiyay dekedaha Khaliijka," ayuu yiri, isagoo adeegsanaya ereyga warshadaha marka xamuulka laga dejiyo hal deked ka hor inta aan loo dirin meeshii ugu dambeysay ee loo socday. "Hadda, way imaan karaan Berbera. Waxaan ka shiraacaneynaa Shiinaha 18 maalmood oo keliya." Fikraddan noocan ah waxay bixinaysaa hal kiis oo ah sababta Dubai ay u kala duwanaatay awooddeeda dekedaha oo ka baxsan Khaliijka. Laakiin ku lug lahaanshaha ganacsi ee DP World ee Berbera ayaa soo ifbaxday iyadoo la beddelayo mudnaanta amniga.

“IMAARAATKA CARABTA AYAA BUUXIYEY MEEL BANAAN”.

Sannad ka hor inta aysan Imaaraadka iyo Somaliland saxiixin heshiiskooda dekedda, Jabuuti oo deriska la ah ayaa ka saartay DP World iyo ciidamada Imaaraadka ee ku sugnaa dalkaas. Waqtigaas, Imaaraadka Carabta waxay xulafo la ahayd Sacuudi Carabiya, waxayna Jabuuti u adeegsan jirtay saldhig ay kula dagaallanto Xuutiyiinta Yemen. Somaliland iyo Jabuuti waa xafiiltan tobanaan sano soo jiray. Gumeysigii hore ee Faransiiska waxaa gacanta ku hayay tan iyo 1999 Ismaaciil Cumar Geelle, oo ah siyaasi Soomaaliyeed oo caqli badan oo adeegsanaya booska istaraatiijiga ah ee Jabuuti si uu u helo kiro si uu u galo dekedda. Shiinaha iyo Mareykanka labaduba waxay ku leeyihiin saldhigyo militari. Itoobiya oo aan lahayn dhul ayaa Jabuuti siisa qiyaastii $2 bilyan sannadkii si ay u gasho badda. Somaliland waxay aragtay fursad.  " Amniga iyo maalgashigu way is barbar socon doonaan," ayuu yiri Baashe Cumar, safiirkii hore ee Somaliland u fadhiyay Imaaraadka Carabta, kaasoo ka xaajooday heshiiska dekedda 2016. Waxaan Bashe kula kulmay Hergaisa si aan si fiican u fahmo waxyaabaha Somaliland ku dhiirigeliya. Wuxuu leeyahay lahjad Ingiriis ah oo cod dheer leh, dhogor go'an iyo madax xiiran. Wuxuu kulankayaga ku yimid jellabiyad qurux badan oo midab ultramarine ah leh . "Ma aanan raadineyn heshiis hal dhinac ah oo aan la galno Imaaraadka Carabta. Waxaan rabnay lammaane," ayuu yiri. Waxaan Cumar weydiiyay sababta Somaliland ugu janjeertay Imaaraadka Carabta. Ka dib oo dhan, deriskeeda ugu dhow ee Khaliijka waa Sacuudi Carabiya, oo iibsata inta badan xoolaheeda - dhoofin muhiim ah iyo ilo dakhli oo ay dowladda Hargeysa ka hesho. "Ilaa Maxamed bin Salmaan, Sacuudi Carabiya aad bay ugu jirtay gudaha. Imaaraadka Carabta ayaa buuxiyay booska bannaan," ayuu yiri, isagoo ka hadlayay dhaxal sugaha boqortooyada Sacuudi Carabiya. Sacuudi Carabiya ayaa ku biirtay Masar, Turkiga iyo dowladaha kale ee Muslimiinta ah iyagoo cambaareynaya aqoonsiga Israa'iil ee Somaliland ee Janaayo 2026. Baashe wuxuu ii sheegay in Somaliland ay rabto xiriir wanaagsan oo ay la yeelato Riyadh. "Sucuudigu wuxuu ka hadlayaa amnigooda Badda Cas. Uma maleynayo in danahooda lagu sharad geli karo Muqdisho. Xiriirka taariikhiga ah ee Sucuudigu wuxuu had iyo jeer la jiray Berbera," ayuu yiri. Gobolka Xijaaz ee Sacuudi Carabiya ayaa xiriir qarniyo badan soo jiray la leh Berbera, laakiin Riyadh ayaa si degdeg ah uga jawaabtay inay cambaareyso aqoonsiga Israa'iil ee Somaliland ee Diseembar 2026, si ka duwan Imaaraadka Carabta. Riyadh ayaa dhaleeceysay tallaabadaas oo ku saabsan "tallaabooyin gooni-u-goos ah oo hal dhinac ah". Tan iyo dagaalkii Mareykanka iyo Israa'iil ee Iiraan, Sacuudi Carabiya waxay heshiis difaac ah la saxiixatay Turkiga, oo ah dowladda ugu weyn ee taageerta arrimaha dibadda ee Soomaaliya.  Berbera waxay hubaal u noqotay mid waxtar u leh Imaaraadka Carabta oo ay si isa soo taraysa ugu loolamayaan Sacuudi Carabiya. Abu Dhabi ayaa garoonka diyaaradaha u isticmaashay inay ku hakato duulimaadyada qalabka militariga ee u socda Ciidamada Taageerada Degdegga ah (RSF), sida ay ku warantay Reuters bishii Diseembar 2024. RSF waxay la dagaallamaysaa militariga Suudaan, oo ay taageerayaan Masar, Turkiga iyo Sacuudi Carabiya. Horraantii sanadkan, Imaaraadka Carabta ayaa xulufadeeda iyo hoggaamiyihii dhaqdhaqaaqa gooni u goosadka Koonfurta Yemen, Aidarus al-Zubaidi, u daadgureeyay Berbera, ka dib markii Sacuudi Carabiya ay weerartay kooxda. Berbera waxay ku taallaa isgoys istaraatiiji ah oo aad u wanaagsan oo ay u tahay fursad ay ku gorgortamaan. Sahamiyaha Richard Francis Burton ayaa mar halkan yimid sanadkii 1854 isagoo u raadinaya Shirkadda East India. Buuggiisa safarka ee caanka ah, First Footsteps in East Africa , Burton wuxuu ku ammaanay wanaagga Berbera, kaas oo uu ugu magac daray "xafladda Bariga Afrika" marka loo eego Aden. Burton wuxuu xusay "cimiladeeda macaan, biyo macaan oo badan...[iyo] deked aad u fiican", inkastoo uu markii dambe waran ku qaaday Berbera intii uu socday dagaal uu la galay dagaalyahanno Soomaaliyeed. Taliyayaasha Soomaaliya ee Berbera ayaa iyaguna arkay soo jiidashada. Horraantii 1979, Saciid Barre wuxuu Mareykanka siiyay fursad uu ku galo saldhiggii hore ee ciidamada badda iyo cirka ee Midowgii Soofiyeeti ee Berbera ka dib markii Moscow ay ka tuurtay wakiil u ahaa Itoobiya. Mareykanku wuxuu yimid Berbera bartamihii 1980-meeyadii, isagoo dib u habeyn ku sameeyay dhabaha diyaaradaha ee 15,000-foot ah - oo ah kan ugu weyn Afrika. In kasta oo qiimaha milatari ee Berbera uu kordhay, haddana waxaa la isweydiinayaa inta dekeddu kasbanayso kaydka DP World. 

“CARWADDII BARIGA”.

Shirkadda DP World, Berbera waa albaab u ah gobolka koonfureed ee Itoobiya oo sii kordhaya oo warshadeysan, waana dalka labaad ee ugu weyn Afrika. "Berbera waxaa loogu talagalay inay noqoto dekedda koonfurta Itoobiya," ayuu ganacsade ku sugan Addis Ababa ii sheegay. Bishii Janaayo 2024, Somaliland iyo Itoobiya waxay kala saxiixdeen heshiis ballaaran oo dhigaya in Itoobiya oo aan bad lahayn ay kiro 50 sano ah ku yeelato dhul xeebeedka Somaliland. Iyada oo lagu beddelayo saldhig ciidan oo ay ku yeelan karaan Berbera, Addis Ababa waxay ogolaatay inay aqoonsato Somaliland. Heshiisku wuxuu noqon lahaa mid faa'iido u leh DP World. Iyada oo ay ugu wacan tahay maalgashiga Imaaraadka Carabta, awoodda konteenarada dekeddu waa 500,000 TEUs, ereybixinta saadka ee nus milyan oo konteenaro labaatan cagood ah. Awooddeeda ay ku maarayn karto xamuulka badan waa laba milyan oo tan. Laakiin heshiiska waligiis lama hirgelin, dekadduna waxay ku shaqeyneysaa qiyaastii 30 boqolkiiba awoodda, ayuu Axmed ii sheegay. Tallaabada Addis Ababa ay ku aqoonsatay Somaliland ayaa dhalisay dib u dhac xooggan oo ka yimid Muqdisho, taasoo ku hanjabtay inay eryi doonto ciidamada Itoobiya ee saldhiggoodu yahay Soomaaliya ee la dagaallamaya Al-Shabaab. Masar ayaa sidoo kale isku dayday inay ka hortagto heshiis siin doona xafiiltankeeda muddada dheer soo jiray marin u helidda Badda Cas. Turkiga, oo xiriir militari iyo mid dhaqaale oo ballaaran la leh Soomaaliya, ayaa soo farageliyay oo ka wada xaajooday sidii Itoobiya hoos loogu dhigi lahaa, taasoo ay diyaaradaha aan duuliyaha lahayn u iibiyeen. Axmed ayaa booqasho ku tagay dekedda. Waxaan kaxeynay rag xiran jaakado badbaado, shaatiyo muruq ah, iyo maro Macawis ah, oo ku duuban dhexda. Iyadoo ay jirto kulayl iyo qoyaan xagaaga dambe, raggu si taxaddar leh ayay u shaqeeyeen. Sannadkii 2023, Bangiga Adduunku wuxuu Berbera u aqoonsaday dekedda ugu waxtarka badan Afrika ee ka hooseysa Saxaraha. Badar ka yimid Ruushka ayaa laga soo rari jiray hal markab si loogu raro xamuulkii ugu dambeeyay ee loo qaadi jiray Itoobiya iyo Koonfurta Suudaan. Konteenarro ka yimid Shiinaha oo loo waday Masar ayaa la dejinayay ka hor inta uusan imaan markab cusub oo sii wada. Shaqaaluhu waxay soo dejiyeen ul sonkor ah oo Hindiya ah iyo alwaax Malaysian ah oo loogu talagalay suuqa gudaha Somaliland. Raadinta Itoobiya ee marin u helidda dekedda weli ma rumowdo. Axmed wuxuu kalsooni ku qabaa in dekaddu ay la jaanqaadi doonto awooddeeda. "Dhammaan kaabayaasha dhaqaalaha waa halkan. Waa arrin waqti ah," ayuu yiri. Dhanka kale, Imaaraadka Carabta waxay Israel ku leedahay xulafo cusub si ay u xoojiso iskaashiga milatari ee Berbera. "Waa saldhigga halkaas," ayuu yiri darawalkaygu, ka dib markii aan dhaafnay guryaha gumeysiga Ingiriiska ee tiirarka leh iyo masaajidka Cusmaaniyiinta ee ku yaal duleedka magaalada - taasoo xasuusinaysa taliyayaashii hore ee Berbera. Markii aan Hergaisa joogay, markii aan u sheegay mid ka mid ah odayaashii reer Somaliland inaan booqday Berbera, ayuu si xiira leh u fekeray. "Ganacsatadayadu waxay mar u socdeen ilaa Nairobi iyagoo ka yimid Berbera. Hadda wax walba waa la kala qaybiyay." Markii aan ka tagay Berbera, waxaan dareemay awooddeeda aan la isticmaalin. Itoobiya waxay u dhowdahay Imaaraadka Carabta iyo Israa'iil. Ma jirto wax shaki ah oo ku saabsan heshiiska diblomaasiyadeed ee Somaliland la gashay kii hore. Laakiin waxaan isweydiiyay in go'aanka Somaliland ee ah inay xiriir diblomaasiyadeed la yeelato Israa'iil uu ka dhigay mid ka go'doonsan gobolka oo dhan. Waddada ayaa u furan saldhig Israa'iil halkan. Dadka reer Somaliland ma qariyaan rabitaankooda ah inay xoojiyaan xiriirka difaaca. "Waxaan taageeri lahaa saldhig ay Mareykanka iyo Israa'iil ku yeelan karaan Berbera sababtoo ah waxay Soomaaliya ka dhigi doontaa mid laba jeer fikirta," ayuu yiri Baashe. Berbera waxay aragtay quwado badan oo shisheeye oo soo galaya oo baxaya. Waxaan Baashe weydiiyay khatarta ka iman karta Mareykanka ama Israa'iil oo isku haysta dekedda. "Haddii Mareykanku yimaado Berbera oo uu weeraro Xuutiyiinta, tusaale ahaan, Xuutiyiintu way aargoosan doonaan. Markaa haddii ay Berbera u isticmaalaan taas, waa inay noqotaa beddelkeeda aqoonsi," ayuu yiri. Mustaqbalka la saadaalin karo, rajada ganacsi ee Berbera waxay sii ahaan doontaa mid u hoggaansan siyaasadda juqraafiyeed.

ISHA-MEE.