IMAARATKA CARABTA IYO ITOOBIYA OO DACWAD ADAG LAGA GUDBIYEY.

(SAWIRKA)-XMEYTI IYO EL-NAHYAN.

(LONDON/UK)-Isbahaysi ka kooban ururo xuquuqul insaanka ayaa codsaday in Maxkamadda Caalamiga ah ee Dembiyada (ICC) ay baarto doorka saraakiisha sare ee ka socda Imaaraadka Carabta iyo dalalka deriska la ah Suudaan ee lagu eedeeyay inay gacan ka geysteen oo ay ka qayb qaateen dambiyada xasuuqa ah ee ka dhacay Darfur. Gudbinta waxaa Isniintii soo gudbiyay Xarunta Xuquuqda Aadanaha ee Raoul Wallenberg (RWCHR) iyo isbahaysi ballaaran oo ka kooban ururada sharciga, baarayaasha iyo bulshada rayidka ah. Waxay iftiiminaysaa taageerada shisheeye ee loo fidiyo Ciidamada Taageerada Degdegga ah (RSF) iyo Ciidamada Qalabka Sida ee Suudaan (SAF), iyadoo ku andacoonaysa in jilayaasha shisheeye ay suurtageliyeen xasuuqii labada dhinac ee iskahorimaadka iyagoo siinaya dambiilayaasha hub, calooshood u shaqeystayaal, qalab, taageero saadka iyo maalgelin. Waxay ku boorrisay dacwad oogayaasha inay baaraan mas'uuliyadda dambiyeed ee ay leeyihiin dadka ajnabiga ah sida ku xusan Qodobbada 25(3)(c) iyo 25(3)(d) ee Xeerka Rome, qodobbadaas oo daboolaya kuwa caawiya, ka qaybqaata ama si ula kac ah uga qaybqaata dambiyada ay geystaan ​​koox ujeedo guud leh. Qoraalka waxaa lagu magacaabay Imaaraadka Carabta iyo taageerayaasha kale ee gobolka ee RSF, oo ay ku jiraan saraakiil iyo dhexdhexaadiyayaal ka kala socda Liibiya , Itoobiya, Chad, Soomaaliya, Kenya, iyo Uganda. Isbahaysiga ma uusan shaacin aqoonsiga mas'uuliyiinta lagu magacaabay faylka. Waxa kale oo si ballaaran loogu tilmaamayaa doorka Iiraan , Turkiga iyo Masar oo lala xiriirinayo dambiyada lagu eedeeyay inay geysteen ciidamada Suudaan. Iyadoo ay jirto xayiraadda hubka ee Qaramada Midoobay ay saarnayd muddada dheer Darfur, haddana warbixinta la soo gudbiyay waxay xuseysaa in qulqulka hubka, diyaaradaha aan duuliyaha lahayn iyo calooshood u shaqeystayaasha ay sii wadaan inay ku qulqulaan gobolka oo ay bartilmaameedsadaan dadka rayidka ah iyadoo colaaddu ay galayso sannadkii afraad.

XADGUDUBYO”AAN NATIIJO LAHAYN”:

Faylka wuxuu qaataa qaab isgaarsiineed oo Qodobka 15 ah, oo ah hab hoos yimaada Xeerka Rome kaas oo u oggolaanaya ururada inay macluumaadka u gudbiyaan xeer ilaaliyaha iyagoo rajeynaya in baaritaan la sameeyo. Maxkamadda ICC waxay horey u lahayd awood ay ku maamusho Darfur iyada oo loo marayo u gudbinta Golaha Amniga ee Qaramada Midoobay sannadkii 2005, taas oo awood u siinaysa inay dacwad ku soo oogto shakhsiyaadka jinsiyad kasta leh ee dambiyada ka galay halkaas. Sida uu Wargeyska Middle East Eye(MEE) uu hore u soo gudbiyey , culimada sharciga waxay aaminsan yihiin in saldhiggu, aragti ahaan, uu gaari karo muwaadiniinta Imaaraatka ee lagu eedeeyay inay gacan ka geysteen dambiyada RSF, inkastoo ururinta caddaynta iyo ka helidda iskaashiga dowlad aan ansixin heshiiska aasaaska maxkamadda ay keeni doonto caqabado waaweyn. Irwin Cotler, aasaasaha iyo guddoomiyaha caalamiga ah ee Xarunta Wallenberg iyo wasiirkii hore ee caddaaladda iyo xeer ilaaliyaha guud ee Kanada, ayaa sheegay in isla xisaabtanku uu ka baxsan yahay goobta dagaalka. "Dhibaatada haysata dadka Suudaan ma dhammaan doonto ilaa inta dambiilayaasha dambiyada xasuuqa ah - iyo shabakadaha ciqaab la'aanta ee u suurtageliya oo sii wada - ay sii wadaan inay ficilladooda sii wadaan iyagoon wax natiijo ah lahayn," ayuu yiri. Qoraalka ay hoggaaminayso RWCHR wuxuu muujinayaa ballaarinta dadaallada lagu doonayo in awood-bixiyeyaasha shisheeye si sharci ah loogula xisaabtamo ICC-da.  Horraantii bishan, MEE waxay sheegtay in koox gaar ah oo ka mid ah dadkii ka badbaaday Suudaan ay soo gudbiyeen isgaarsiintooda Qodobka 15aad oo ay ku bartilmaameedsanayaan mas'uuliyiinta sare ee Imaaraadka iyo ganacsato, oo ay ku jiraan Mansour bin Zayed Al Nahyan, Madaxweyne ku xigeenka Imaaraadka. Isgaarsiinta cusub ee Xarunta Wallenberg waxay ka soo qaadanaysaa caddaymo laga helay ilo qarsoodi ah iyo natiijooyin baaritaan si ay u caddeyso dacwadeeda. Waxaa ku jira khariidaynta khadadka sahayda RSF ee ka soo jeeda garoomada diyaaradaha ee Imaaraadka Carabta ee Abu Dhabi, AL-Ceyn iyo Ras AL-Khaymah, iyadoo la tuhunsan yahay in shixnadaha hubka xamuulka ah lagu wareejiyay xarumaha gaadiidka ee Chad, Liibiya iyo Itoobiya - iyadoo waqtiga wareejinta hubka la kordhiyay uu u dhexeeyay Abriil 2023 ilaa hadda.

CADEYMO SII KORDHAYA OO MUUJINAYA DOORKA IMAARAATKA CARABTA:

Imaaraadka Carabta ayaa si isdaba joog ah u beenisay inay siisay RSF hub ama taageero kale. Si kastaba ha ahaatee, taageerada ay dawladda Khaliijka u fidiso ciidamada milatariga ayaa si weyn loo diiwaangeliyey. Tan iyo bartamihii 2023, baaritaanno dhowr ah ayaa lagu soo gabagabeeyay in hub iyo agab ay gaareen RSF iyagoo maraya buundo diyaaradeed oo dhex marta Amdjarass ee Chad, iyadoo Imaaraadka Carabta si isdaba joog ah loogu magacaabay inay yihiin alaab-qeybiye looga shakisan yahay inay yihiin. Warbixinta Middle East Eye ayaa bishii Janaayo 2024 sheegtay in Imaaraadka Carabta uu hub siinayey RSF iyada oo loo marayo shabakad isku dhafan oo khadad sahay iyo isbahaysi ah oo ku fidsan Liibiya , Chad, Uganda iyo gobollada ka go'ay Soomaaliya. Baaritaan ay samaysay New York Times sannadkii 2024 ayaa sidoo kale lagu ogaaday in Imaaraadka Carabta uu hub u soo diray RSF isagoo ku andacoonaya gargaar bani'aadamnimo. Bishii Abriil, MEE waxay shaaca ka qaaday in RSF si qarsoodi ah looga taageerayo saldhig ciidan oo Itoobiya ku leedahay Asosa, oo ku yaal gobolka Benishangul-Gumuz, iyadoo gaadiid la mid ah laga diiwaan geliyay dekedda Berbera ee Somaliland, halkaas oo Imaaraadka Carabtu uu ku leeyahay joogitaan militari. Intaa waxaa dheer, Human Rights Watch ayaa bishii hore sheegtay in calooshood u shaqeystayaasha Colombia ee laga kireystay shirkad fadhigeedu yahay Imaaraadka Carabta ay u wareejiyeen saldhigyada militariga ee Imaaraadka ka hor inta aysan u dirin Suudaan. Ku xigeenka dacwad oogaha ICC ayaa horraantii sanadkan xaqiijisay in xafiiskeedu uu durba baarayo gaboodfallo ka dhacay Darfur tan iyo Abriil 2023, laakiin xafiisku weli ma uusan baarin gacan-ku-haynta shisheeye. Hay'adaha aan dawliga ahayn ee soo gudbiyay codsiga Isniintii ayaa rajo ka qaba in xafiiska xeer ilaaliyaha uu diyaar u yahay inuu baaro shakhsiyaadka iyo mas'uuliyiinta hurinaya oo sii wada xasuuqyada ka imanaya dibadda. Warbixintii ugu dambeysay ee ay xafiiska dacwad oogaha ka soo saartay Darfur bishii Janaayo ee la siiyay Golaha Ammaanka ee Qaramada Midoobay, ayaa xafiiska dacwad oogaha ku tilmaamay go'doomintii dhimashada lahayd ee RSF ee 500-maalmood ahayd ee EL Fasher mid "gebi ahaanba dad sameeyay", isagoo tixraacaya doorka shisheeye ee colaadda. "Khilaafkan waxaa sii waday jilayaasha gobolka iyo kuwa caalamiga ah kuwaas oo gargaarkooda agabka iyo maaliyadeed uu damaanad qaadayo in masiibadan ka jirta Darfur ay ka sii darto iyo in dambiyada dagaalka iyo dambiyada ka dhanka ah aadanaha ay si aan loo baahnayn u sii socon doonaan," ayaa lagu yiri warbixinta. Iyadoo ay jiraan baaritaanno firfircoon tan iyo 2023, weli ma jiraan wax amar ah oo lagu xirayo dadka u dhashay Suudaan ee la xiriira colaadda hadda jirta. Afhayeen u hadlay MEE ayaa u sheegay xafiisku inuu hadda mudnaanta siinayo baaritaanka dambiyada ku salaysan jinsiga, iyo dambiyada ka dhanka ah iyo kuwa saameeya carruurta. Warbixin ay Qaramada Midoobay soo saartay toddobaadkii hore ayaa lagu sheegay in RSF ay mas'uul ka tahay inta badan dambiyada galmada ee ay geystaan ​​dhinacyada isku haya Suudaan saddexdii sano ee la soo dhaafay.

XIGASHO-MEE.